Çin lideri Şi Cinping’in, kuruluşunun 70. yılı vesilesiyle sözde Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ne yaptığı son ziyaret, sürgündeki Uygurlar ve insan hakları uzmanları tarafından sert biçimde eleştirildi. Eleştirmenler, dikkatle sahnelenen kutlamaların bölgedeki baskıyı gizlediğini söylüyor.
Deutsche Welle’nin (26 Eylül 2025) aktardığına göre, Çin devlet medyası, Şi Cinping’in kırmızı halı ile karşılandığı, Uygur kıyafetleri içindeki kişilerin şarkı ve dans gösterileri sunduğu görüntüleri canlı yayınladı. Ancak sürgündeki Uygur şair Aziz Isa Elkun için bu sahneler dayanılmazdı.
“İzlemeye cesaret edemedim. Sadece bir-iki saniye baktım… ve kapattım,” diyen, şu anda Londra’da yaşayan Elkun, DW’ye şunları söyledi: “Bu kutlamalar, Şi’nin birkaç yıl önce Uygur halkına yaptıklarıyla taban tabana zıt. Şimdi insanlar senin için şarkı söylüyor. Bu gülünç.”
Yaklaşık otuz yıl önce Çin’in baskılarından kaçarak Doğu Türkistan’dan ayrılan Elkun, son kutlamaların gerçek bir kültürel ifade değil, “zulmü örtbas etmeye yönelik bir siyasi gösteri” olduğunu vurguladı.
“Bu sözde yıldönümü Uygurlar için değil,” dedi. “Halkımız hapisteyken, gözetim altında yaşarken, kültürü ve inancı elinden alınırken dünya kamuoyuna sahte bir tablo sunuluyor. Soykırım politikaları devam ederken kutlama yapılamaz.”
Gözaltılar, zorla çalıştırma ve yok edilen kültür
Uluslararası raporlar da Elkun’un uyarılarını doğruluyor. BM’nin 2022 raporu, Çin’i “insanlığa karşı suç teşkil edebilecek ciddi insan hakları ihlalleri” ile suçladı. Atlantic Council (2022) verilerine göre ise en az yarım milyon Uygur hapishanelerde veya “meslekî eğitim merkezi” adı verilen toplama kamplarında tutuluyor.
Kanadalı Simon Fraser Üniversitesi’nden Darren Byler, bölgenin “yüksek teknoloji gözetim alanına” dönüştüğünü ve Uygurların hareketlerinden dijital davranışlarına kadar sürekli izlendiğini belirtiyor. Çin, yabancı ziyaretçilere karşı bazı kontrol noktalarını daha az görünür hale getirse de, plaka tanıma ve yüz tanıma sistemleri hâlâ aktif. Byler’e göre: “Sincanlı biriyseniz, hükümet nerede olduğunuzu her zaman biliyor.”
Bu süreçte Uygurlar, tekstil, tarım ve üretim sektörlerine yönlendirilen zorla çalıştırma programlarına tabi tutuluyor. Uzmanlara göre bu politikalar, Uygurları devlet kontrolünde bir işgücüne dönüştürürken kültürel ve dini kimliklerini yok etmeyi amaçlıyor.
Turizm baskıları gölgeliyor
Resmî istatistikler Doğu Türkistan’daki turizmin patlama yaşadığını gösteriyor. China Daily (2025)’e göre bölge geçen yıl 302 milyon turist ağırlayarak 50 milyar dolardan fazla gelir elde etti. Şi, kutlamalarda turizm ile kültürün daha da entegre edilmesi çağrısı yaptı.
Ancak uzmanlara göre bu “turizm patlaması”, bölgedeki gerçekleri gizliyor. Rose-Hulman Teknoloji Enstitüsü’nden Timothy Grose, DW’ye yaptığı değerlendirmede şunları söyledi: “Ziyaretçiler sadece kurgulanmış gösterileri görüyor. Köylerde uygulanan kültürel silme politikaları göz önünden uzak tutuluyor.”
Araştırmacıların bölgeye bağımsız erişimi de ciddi biçimde kısıtlanmış durumda. Grose, “Erişim neredeyse tamamen kesildi,” diyerek yabancı akademisyenlerin yalnızca sıkı şekilde kontrol edilen turlarla bölgeye gidebildiğini vurguladı.
Diaspora sesleri sürüyor
Doğu Türkistan’daki baskılara rağmen sürgündeki Uygurlar kimliklerini yaşatmakta kararlı. Dünyanın farklı yerlerindeki diaspora toplulukları kültür merkezleri kuruyor, kitaplar yayımlıyor, çocuklara dil eğitimi ve dini öğretim sağlıyor.
Aziz Isa Elkun da bu seslerden biri. Bugün Londra’daki SOAS Üniversitesi’nde araştırmacı olan Elkun, şiirleriyle memleketini anlatmaya ve kamuoyuna seslenmeye devam ediyor. Çin güvenlik güçlerinin hâlâ Doğu Türkistan’daki ailesini taciz etmesine rağmen geri adım atmıyor.
“Biliyorum, bedeli ağır ama susamam,” diyor Elkun. “Sürgündeki Uygurlar halkımıza yapılanları anlatmak zorunda. Çin dünyaya ne kadar sahte danslar gösterirse göstersin, ben adaletin er ya da geç yerini bulacağına inanıyorum.”
İlk yorum yapan siz olun