İlham Tohti, halkının temel haklarını ve hürriyetini savunduğu için hapsedilmiş, çağımızın en dikkat çekici vicdan mahkûmudur. Ekonomist, akademisyen ve insan hakları savunucusu kimliğiyle tanınan Tohti, Uygur halkının kimliğini, dilini, kültürünü ve en temel insani haklarını korumak amacıyla, yaşamı boyunca baskı ve şiddeti kesin bir biçimde reddeden; barışçıl, hukuka dayalı ve diyalogu esas alan bir mücadele yürütmüştür. Onun mücadelesi yalnızca Uygur toplumunun hak arayışıyla sınırlı kalmamış; aynı zamanda Çin’de ifade özgürlüğü, akademik özgürlük ve etnik eşitlik gibi evrensel değerleri doğrudan ilgilendiren, çok daha geniş bir insan hakları meselesi hâline gelmiştir.
İlham Tohti’nin hayatını, mücadelesini ve savunduğu evrensel değerleri daha geniş kitlelere anlatmak amacıyla, İlham Tohti İnisiyatifi tarafından kapsamlı bir tanıtım videosu hazırlandı. Tohti’nin akademisyen kimliğinden Uygur halkının hakları için yürüttüğü barışçıl mücadeleye, maruz kaldığı ağır baskılardan uluslararası alanda aldığı ödüllere ve Nobel Barış Ödülü adaylığına uzanan video, onun düşünsel mirasını ve özgürlük mücadelesini farklı yönleriyle ele alıyor.
İlham Tohti Kimdir?
1969 yılında Doğu Türkistan’da doğan İlham Tohti, Çin’in önde gelen yükseköğretim kurumlarından biri olan Minzu Üniversitesi’nde uzun yıllar ekonomi dersleri vermiştir. Akademik yaşamı boyunca yürüttüğü çalışmalarında, özellikle Doğu Türkistan’da Uygurların karşı karşıya kaldığı yapısal eşitsizlikleri, ekonomik dışlanmayı ve sözde kalkınma politikalarının etnik ayrımcılıkla nasıl iç içe geçtiğini bilimsel veriler, istatistikler ve saha gözlemleriyle ortaya koymuştur. Tohti’nin akademik üretimi, yalnızca teorik bir çabanın ürünü değil; sahadaki adaletsizlikleri görünür kılmayı amaçlayan sorumluluk bilincinin yansımasıdır.
İlham Tohti, Uygur halkının geleceğini kendi kaderinin önüne koyan; fedakârlığı, sonuçları öngörülmüş ve bilinçli bir duruşla yoğuran nadir aydınlardan biridir. O, bireysel refahın, akademik yükselişin ve güvenli bir yaşamın mümkün olduğu bir konumda bulunmasına rağmen, halkının kolektif varoluşu tehdit altındayken bu imkânların ahlaki bir karşılığı olmadığını bilerek mücadele yolunu seçmiştir.
Öngörülü Mücadele Anlayışı
İlham Tohti’nin mücadelesi, Çin gibi dünyaya meydan okuyan işgalci bir güce karşı, uzun vadeli sonuçları dikkatle tartan, öngörülü ve bilinçli bir mücadele anlayışına dayanmaktadır. O, Uygur halkının kimliğini, hak ve hürriyetlerini savunmayı sadece akademik bir tartışma konusu olarak değil; hayatının merkezine yerleştirdiği vicdani bir sorumluluk olarak benimsemiştir.
Başına gelecekleri bilmesine, özgürlüğünün elinden alınacağını, yalnız bırakılacağını ve ağır bedellerle karşılaşacağını öngörmesine rağmen, bu deva yolun kendisini feda etmeyi bilinçli ve kararlı bir tercih olarak kabul etmiştir. Sahip olduğu akademik konumu, entelektüel birikimi, kişisel özgürlüğü ve güvenli bir yaşam sürme imkânlarını, Uygur kimliğinin korunması ve Uygur halkının maruz kaldığı sistematik adaletsizliklerin görünür kılınması için adamıştır. Bu fedakarlık, onun mücadelesini sıradan bir hak arayışının ötesine taşımış; kişisel bedeller pahasına halkının kimliğini ve onurunu savunan kalıcı bir vicdan duruşuna dönüştürmüştür.
Tohti’nin mücadele yolundaki düşünsel çizgisinin en belirgin özelliği, baskı ve şiddeti açık ve net biçimde reddetmesi; sorunların ancak diyalog, hukuk ve uzlaşma yoluyla çözülebileceğini savunmasıdır. O, Çin’in Anayasası ve Millî Özerklik Yasası ile tanınmış temel hakların Uygurlara uygulanmaması yoluyla devletin kendi yasalarını çiğnediğini açık biçimde ortaya koymuş; bu çerçevede, Uygurların tanınmış haklarının hayata geçirilmesini talep etmiştir. Bu yaklaşımı, İlham Tohti’yi hem Uygur toplumuna hem Çinli aydın çevrelere hem de uluslararası kamuoyuna hitap edebilen, vizyon sahibi ve fedakâr ender isimlerden biri hâline getirmiştir.
Alimcan inayet: “İlham Tohti’ye göre Çin’de milliyetler sorunu politikadan ziyade hukuki bir meseledir. Uygur sorununun temel sebebi, Çin anayasası ve etnik bölgesel özerklik yasasının gerçek anlamda uygulanmamasıdır. Tek dediği şuydu: Madem anayasada bu hakları verdiniz, o zaman bunu uygulayın.”
İlham Tohti’nin savunduğu değerler, herhangi bir ideolojik ya da çatışmacı yaklaşımın ürünü değil; insan onuruna, hukukun üstünlüğüne ve evrensel adalet anlayışına dayanan bilinçli bir duruşun ifadesidir. Bu yönüyle Tohti, yalnızca Uygur halkı için değil, düşünce özgürlüğünün baskı altında olduğu tüm toplumlar için sembolik bir anlam taşımaktadır.
Haksız Yere Hapsedilmesi
İlham Tohti’nin barışçıl ve uzlaştırıcı çizgisi, Çin yönetimi tarafından bir tehdit olarak algılanmış; 23 Eylül 2014 tarihinde sözde “bölücülük” suçlamasıyla müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. İki gün süren ve uluslararası çevrelerce “göstermelik” olarak nitelendirilen yargılama süreci, adil yargılanma ilkesinin ve hukukun temel kurallarının açık ihlali niteliğindedir.
Baskı ve şiddeti reddeden ve anayasal çerçevede çözüm arayan bir akademisyenin müebbet hapse mahkûm edilmesi, yalnızca bireysel bir adaletsizlik değil; aynı zamanda Çin yönetiminin Uygur meselesine ilişkin her türlü eleştirel düşünceye, fikir özgürlüğüne ve barışçıl diyaloğa kapalı olduğunu açık biçimde ortaya koymuştur.
Hapishanede tutulduğu süre boyunca İlham Tohti ağır tecrit koşullarına maruz kalmış; uzun süre ailesi ve avukatlarıyla görüştürülmemiştir. Ayrıca Çin hukukuna aykırı biçimde Pekin’de değil, Urumçi’de mahkemeye çıkarılmış ve orada bir hapishanede tutulmaktadır. Bu durum, uluslararası insan hakları hukuku ve adil yargılanma standartları açısından ciddi ve kalıcı kaygılar doğurmaktadır.
Hak Ettiği ve Layık Görüldüğü Ödüller
İlham Tohti’nin hapsedilmesi, onun düşünsel etkisini ve ahlaki ağırlığını ortadan kaldırmamış; aksine, yürüttüğü barışçıl mücadelenin uluslararası alanda daha geniş bir görünürlük kazanmasına neden olmuştur. Susturulmak istenen sesi, bu kez dünyanın farklı coğrafyalarında yankı bulmuş; insan hakları, ifade özgürlüğü ve akademik özgürlük alanında çalışan kurumların dikkatini daha güçlü biçimde üzerine çekmiştir. Tohti’nin kararlı duruşu, şiddete başvurmadan hak aramanın ve hukuku esas alan bir direnişin mümkün olduğunu gösteren somut bir örnek olarak değerlendirilmektedir.
Bu çerçevede İlham Tohti, Avrupa Parlamentosu tarafından verilen Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’nin Václav Havel İnsan Hakları Ödülü, PEN Özgürlük İçin Yazma Ödülü, Martin Ennals İnsan Hakları Savunucuları Ödülü, Liberal International Özgürlük Ödülü ve Freedom Award gibi çok sayıda prestijli uluslararası ödüle layık görülmüştür. Bu ödüller, İlham Tohti’nin yalnızca bireysel cesaretini değil; temsil ettiği barışçıl mücadele anlayışının evrensel değerlerle kurduğu güçlü bağı da teyit etmektedir.
Türkiye’de de İlham Tohti’nin mücadelesi anlamlı ve güçlü bir karşılık bulmuştur. Kendisine İsmail Bey Gaspıralı Gazetecilik Özgürlük Ödülü ile Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Turan Yazgan Büyük Ödülü takdim edilmiştir. Bu ödüller, İlham Tohti’nin yalnızca Uygur halkı için değil; ifade özgürlüğünü, insan onurunu ve adaleti savunan tüm çevreler için taşıdığı sembolik ve ahlaki önemi açık biçimde ortaya koymaktadır.
Nobel Barış Ödülü ve Küresel Mücadele
İlham Tohti, 2018 yılından bu yana Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmektedir. Geçmiş yıllarda, yüzlerce aday arasından öne çıkan isimler arasında yer alması, onun barışçıl, hukuka dayalı ve baskıyla şiddeti kesin biçimde reddeden mücadelesinin uluslararası düzeyde ne denli güçlü bir karşılık bulduğunu açıkça göstermektedir. Bu adaylık, yalnızca bir bireyin onurlandırılması değil; aynı zamanda Uygur halkının maruz kaldığı sistematik soykırımın küresel ölçekte görünür hâle gelmesi açısından da büyük önem taşımaktadır.
Almanya merkezli İlham Tohti İnisiyatifinin girişimleri ve öncülüğünde birçok ülkede akademisyenler, insan hakları savunucuları ve sivil toplum kuruluşları, İlham Tohti’nin Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmesi için yoğun çalışmalar yürütmektedir. Türkiye’deki çeşitli şehirlerde ve dünyanın farklı bölgelerinde sürdürülen bu faaliyetler, yalnızca Tohti’nin şahsına yönelik bir destek değil; Uygur halkının yaşadığı soykırım ve hak ihlallerine karşı küresel bir vicdan çağrısı niteliği taşımaktadır.
Bu kapsamda İstanbul’da yapılan basın açıklamasında Enver Can tarafından dile getirilen şu ifadeler, Nobel adaylığının taşıdığı anlamı güçlü biçimde özetlemektedir: “Onun Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmesi, Uygur halkının maruz kaldığı sistematik baskıların uluslararası alanda daha da görünür hâle gelmesini sağlayacaktır. Bu ödül, hem Uygur halkının sesinin duyulmasına katkı sunacak hem de şiddete karşı hukuka dayalı direnişin dünya çapında desteklendiğini gösterecek sembolik bir anlam taşıyacaktır.”
İlham Tohti’nin Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmesi, şiddete başvurmadan hak aramanın, hukuku esas alan direnişin ve diyalog çağrısının evrensel bir değer olarak teyit edilmesi anlamına gelecektir. Bu nedenle, özellikle akademik çevrelerin, düşünce insanlarının ve vicdan sahibi bireylerin bu süreci daha güçlü biçimde desteklemesi; hem İlham Tohti’nin özgürlüğü hem de Uygur meselesinde barışçıl çözüm arayışlarının güçlenmesi açısından hayati önem taşımaktadır.
İlham Tohti’nin 2026 Nobel Barış ödülü adaylık süreci kapsamında İstanbul’da akademisyenlere, basına yönelik organize edilen toplantıda, bu sürecin öncülerinden ve organizatörlerinden biri olan İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü öğretim üyesi Prof. Dr. Ömer KUL, “Her geçen sene biraz daha katılımın fazla olduğunu gördük. Bunu daha da nasıl fazlalaştırabiliriz o hususla ilgili çalışmalarımız sürecek ve bu sene gerçekten Türkiye’den akademisyen dostlarımızdan, akademik camiadan İlham Tohti’nin Nobel Barış Ödülü’ne adaylık süreci ve onun özgürlüğüne kavuşması için ciddi bir destek geleceğini tahmin ediyorum. Buna inanıyorum. İnşallah sonucu da hayırlı olur,” ifadelerini kullandı.
Sonuç
Bugün İlham Tohti, yalnızca Uygur halkının değil; aynı zamanda evrensel insan hakları mücadelesinin de vicdanî simgelerinden biri olarak kabul edilmektedir. “Uygurların Mandelası” olarak anılması, onun baskıları reddeden tutumunun, ahlaki tutarlılığının ve fedakârlıkla örülmüş mücadelesinin dünya kamuoyundaki karşılığını açık biçimde ortaya koymaktadır.
Hücre duvarları arasında sesi kısıtlanmış olabilir; ancak İlham Tohti’nin savunduğu değerler yaşamaya devam etmektedir. Onun hayatı ve mücadelesi, baskı karşısında şiddete sapmadan direnmenin, hukuku esas alarak hak talep etmenin ve kimliğini korumanın mümkün olduğunu gösteren güçlü bir örnek olarak tarihteki yerini almıştır.
Enver Can’ın şu sözleri, bu hakikati güçlü biçimde özetlemektedir: “İlham Tohti’nin sesi hücre duvarları arasında kısıtlı olabilir; ancak temsil ettiği değerler ve savunduğu adalet anlayışı dünyada milyonlarca insana ilham vermeye devam etmektedir. Onun adaylığı, küresel vicdanın sesi ve tecellisi olacaktır.”
İlk yorum yapan siz olun