İslam dünyasının ve Türk tarihinin önemli kültür merkezlerinden Kaşgar, Çin yönetiminin kentsel dönüşüm politikalarıyla büyük bir değişim geçiriyor. Tarihî mahallelerin yıkılması, Uygur Türklerinin yaşadıkları yerlerden uzaklaştırılması ve dinî mekânların işlevlerinin değiştirilmesi, şehrin yüzyıllar boyunca oluşan kültürel kimliğini tehdit ediyor.
İnsan ve Medeniyet Hareketi bünyesindeki INSAMER’de yayımlanan, araştırmacı Mehmet Timur’un “Kaşgar Şehrinin Değişen Yüzü: Kentsel Dönüşüm ve Uygur Kültürel Mirasının Yıkımı” başlıklı raporu, Çin’in şehir planlama ve yeniden inşa politikalarının Uygur kültürel mirası üzerindeki sonuçlarını kapsamlı biçimde ele alıyor.
Rapora göre Çin yönetimi, konut güvenliği, kalkınma ve turizm gerekçeleriyle yürüttüğü projeler aracılığıyla Kaşgar’ın tarihî dokusunu değiştirirken Uygur Türklerinin kendi yaşam alanları üzerindeki söz hakkını da sınırlandırıyor.
TARİHÎ KAŞGAR’IN YERİNİ YENİDEN İNŞA EDİLEN TURİSTLİK ŞEHİR ALIYOR
İpek Yolu’nun önemli kavşaklarından biri olan Kaşgar, yüzyıllar boyunca Doğu Asya, Türkistan ve Hint alt kıtası arasında ticaretin, kültürün ve düşünsel etkileşimin merkezlerinden biri oldu.
Karahanlılar döneminde Türk-İslam tarihinin önemli merkezlerinden biri hâline gelen şehir, aynı zamanda Türk edebiyatının temel eserlerinden Kutadgu Bilig’in kaleme alındığı yer olarak da tarihî önem taşıyor. Yusuf Has Hacib’in 1069 yılında Kaşgar’da yazdığı eser, şehrin Türk dünyasının düşünce ve edebiyat tarihindeki yerini ortaya koyuyor.
Ancak bu tarihî miras, son yıllarda gerçekleştirilen kapsamlı kentsel müdahaleler nedeniyle ciddi tehdit altında.
Raporda, Şubat 2009’da başlatılan ve beş yıl sürmesi planlanan eski şehir dönüşüm projesine dikkat çekiliyor. Çin yönetimi, projeyi deprem riskini azaltmak ve konut koşullarını iyileştirmek gerekçesiyle başlatmıştı. Dönemin Çin basınına yansıyan bilgilere göre yalnızca 2009 yılında eski şehirde 4 bin 700’den fazla konut yıkıldı.
Proje kapsamında en az 50 bin hanenin depreme dayanıklı konutlara yerleştirilmesi hedeflenirken, bazı sakinler başka yerleşim alanlarına taşındı, bazıları ise eski evlerinin bulunduğu bölgede yeniden inşa edilen konutlara yerleştirildi.
Ancak rapor, bu dönüşümün yalnızca binaların yenilenmesinden ibaret olmadığını vurguluyor. Sakinlerin evlerini terk etmeye zorlandığına, tazminatların yetersiz kaldığına ve geleneksel şehir dokusunun korunmasına gereken önemin verilmediğine ilişkin bildirimler de çalışmada aktarılıyor.
UYGUR TÜRKLERİ MAHALLELERİNDEN VE GEÇMİŞLERİNDEN KOPARILIYOR
Kaşgar’ın eski şehir dokusu, avlulu evleri, dar sokakları, küçük dükkânları ve zanaatkâr atölyeleriyle Uygur Türklerinin gündelik yaşamının önemli bir parçasıydı.
Kentsel dönüşümle birlikte bu yaşam alanlarının yerini çok katlı konutlar, geniş meydanlar ve turistlere yönelik ticari alanlar almaya başladı. Eski mahallelerden şehir çeperindeki yeni yerleşimlere taşınan Uygur Türkleri, yalnızca evlerini değil, aile geçmişlerinin ve toplumsal ilişkilerinin şekillendiği çevreyi de kaybetti.
Raporda, komşuluk ilişkileri, geleneksel ticaret alanları ve zanaatkârlık faaliyetlerinin şehir dönüşümünden etkilendiği belirtiliyor. Özellikle küçük işletmelerin ve yerel zanaatkârların yeni ekonomik düzende nasıl ayakta kalabildiği önemli bir sorun olarak öne çıkarılıyor.
Çin yönetiminin kalkınma ve yatırım söylemlerinin, bu dönüşümün Uygur Türkleri açısından doğurduğu eşitsizlikleri ve toplumsal kayıpları gizleyebildiğine dikkat çekiliyor.
Rapora göre yeni konutların inşa edilmesi, insanların tarihî mahallelerinden koparılmasının ve yaşam çevrelerini kaybetmelerinin sonuçlarını ortadan kaldırmıyor.
UYGURLARIN DİNÎ MİRASINA YÖNELİK TAHRİBATIN SOMUT ÖRNEĞİ: ORDAM MAZAR
Raporda, Kaşgar’daki kültürel miras kaybının yalnızca şehir merkezindeki tarihî yapılarla sınırlı olmadığına dikkat çekiliyor.
Kaşgar ile Yarkent arasındaki çöl bölgesinde bulunan Ordam Mazar, Uygur Türklerinin dinî hafızasında önemli yere sahip ziyaret alanlarından biri olarak öne çıkıyor.
Çalışmada aktarılan uydu görüntüsü incelemelerine göre Ordam Mazar, 24 Kasım ile 24 Aralık 2017 tarihleri arasında yıkıldı. Aynı incelemelerde çevredeki ziyaret güzergâhında bulunan başka durakların da ortadan kaldırıldığı tespit edildi.
Ordam Mazar’ın yıkılması, yalnızca tarihî bir mekânın kaybedilmesi anlamına gelmiyor. Bu tür ziyaret alanları, Uygur Türklerinin dinî geleneklerini yaşattıkları, geçmişleriyle bağ kurdukları ve toplumsal hafızalarını gelecek kuşaklara aktardıkları mekânlar arasında bulunuyor.
Bu nedenle söz konusu alanların ortadan kaldırılması, kültürel mirasın fiziksel kaybının yanı sıra dinî ve toplumsal hayatın sürekliliğini de tehdit ediyor.
İYİDGÂH CAMİİ AYAKTA, PEKİ İBADET HAYATI NE DURUMDA?
Kaşgar’daki dinî mirasın geleceğine ilişkin raporda öne çıkan bir diğer örnek ise tarihî İydgâh Camii.
Çalışmada aktarılan 2020 tarihli uydu incelemesine göre Kaşgar şehir merkezindeki camilerin çoğunun dışarıdan bakıldığında fiziksel olarak ayakta olduğu görülüyor. Ancak rapor, bir cami binasının ayakta kalmasının ibadet hayatının özgürce sürdürüldüğünü kanıtlamadığının altını çiziyor.
Temmuz 2023’te gerçekleştirilen bir saha ziyaretinde İydgâh Camii’nde cuma namazına katılanların sayısının 24’ü aşmadığı, cemaatin çoğunlukla yaşlı erkeklerden oluştuğu gözlemlendi. Aynı ziyarette caminin yakın çevresindeki üç mahalle camisinin kapalı olduğu da kaydedildi.
Bu gözlemler, tarihî yapıların fiziksel varlığı ile dinî işlevlerinin devamlılığı arasındaki önemli farkı ortaya koyuyor.
Çin yönetiminin tarihî camileri turistik açıdan görünür tutması, Uygur Türklerinin bu mekânlarda dinî hayatlarını özgürce sürdürebildiği anlamına gelmiyor.
UYGUR KÜLTÜRÜ TURİSTLERE GÖSTERİLİYOR, ANCAK YAŞAMIN KENDİSİ DARALTILIYOR
Rapordaki en dikkat çekici tespitlerden biri de Uygur kültürünün turizm faaliyetleri kapsamında yeniden sunulma biçimi.
Yeniden inşa edilen eski şehirde Uygur mimarisi, geleneksel kıyafetler, müzik ve dans gösterileri turistlerin ilgisine sunuluyor. 2022 yılında Kaşgar’ı ziyaret eden turist gruplarının, eski şehir surları önünde geleneksel kıyafetler giyen genç kadınların folklorik dans gösterileriyle karşılandığı aktarılıyor.
2023 tarihli saha haberlerinde ise turistlerin Uygur kıyafetleri giyerek profesyonel fotoğraf çektirebildikleri çok sayıda işletmenin bulunduğu belirtiliyor.
Buna karşılık aynı dönemde eski Büyük Pazar’ın bulunduğu alanın molozlarla kaplı olduğu kaydediliyor. Bu tablo, raporun temel eleştirisini açık biçimde ortaya koyuyor: Uygur kültürünün turistlere gösterilmesi, bu kültürü meydana getiren insanların kendi geleneklerini özgürce yaşayabildiği anlamına gelmiyor.
Bir yandan Uygur kıyafetleri, dansları ve mimarisi turistik bir ürüne dönüştürülürken diğer yandan bu kültürün yaşadığı mahalleler, dinî mekânlar ve gündelik hayatın geleneksel alanları dönüşümden etkileniyor.
Rapora göre kültürün belirli unsurlarının ticari olarak sergilenmesi, onu yaşatan topluluğun kültürel özgürlüğünün yerine geçirilemez.
KAŞGAR’IN GELECEĞİNDE UYGUR TÜRKLERİNİN SÖZ HAKKI OLMALI
Mehmet Timur’un raporu, Kaşgar’daki kültürel mirasın korunmasının yalnızca tarihî binaların ayakta tutulmasıyla mümkün olamayacağını vurguluyor.
Çalışmada, Uygur Türklerinin dinî ve kültürel mekânlara erişiminin güvence altına alınması, tarihî mahallelerin korunması, yerel halkın geçim kaynaklarının desteklenmesi ve şehirlerinin geleceğine ilişkin kararlarda söz sahibi olması gerektiği belirtiliyor.
Ayrıca bağımsız araştırmacıların bölgedeki tarihî yapıları inceleyebilmesi, yıkılan alanların belgelenmesi, Uygurca yer adlarının ve sözlü tarih çalışmalarının korunması da öneriler arasında yer alıyor.
Raporda, uluslararası kültür ve insan hakları kuruluşlarına, üniversitelere ve meslek örgütlerine de sorumluluk çağrısı yapılıyor.
Çalışmanın vardığı temel sonuç ise oldukça açık: Kaşgar’ın tarihî görünümünü andıran yeni binalar inşa etmek, yıkılan kültürel mirası geri getirmiyor. Bir şehrin tarihini korumak, yalnızca taşlarını ve duvarlarını değil, o şehri meydana getiren insanların yaşam biçimini, inançlarını, hafızasını ve kültürel özgürlüğünü de korumayı gerektiriyor.
Kaşgar’ın geleceği, Uygur kültürünün turistlere nasıl gösterildiğiyle değil, Uygur Türklerinin kendi şehirlerinde kültürlerini ne ölçüde özgürce yaşayabildiğiyle ölçülmeli.
İlk yorum yapan siz olun