İşgal altındaki Türk yurdu Doğu Türkistan’da 12 Kasım, yalnızca iki cumhuriyetin kuruluş yıl dönümü değil, aynı zamanda bağımsızlık mücadelesinin ve millî iradenin sembolü olarak kabul ediliyor. Doğu Türkistan Türkleri, 1933 ve 1944 yıllarında ilan edilen cumhuriyetlerin hatırasını yaşatmak amacıyla bu tarihi Doğu Türkistan Millî Günü olarak anıyor.
Çin yönetiminin bugün de devam eden baskı, asimilasyon ve kültürel kimliği ortadan kaldırmaya yönelik politikaları karşısında 12 Kasım, Doğu Türkistan halkının tarihî devlet geleneğini ve bağımsızlık arzusunu hatırlatan önemli bir gün olmayı sürdürüyor.
1933: DOĞU TÜRKİSTAN İSLAM CUMHURİYETİ KURULDU
Doğu Türkistan Türklerinin bağımsızlık mücadelesinin önemli dönüm noktalarından biri, 12 Kasım 1933’te Kaşgar’da yaşandı. Çin yönetimine karşı gelişen millî ayaklanmaların ardından Uygur Türkleri ve diğer Türk topluluklarının öncülüğünde Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti ilan edildi.
Hoca Niyaz Hacı’nın Cumhurbaşkanı, Sabit Damolla’nın ise Başbakan olduğu cumhuriyet, Türkistan’da bağımsız bir devlet kurma idealinin somut bir ifadesi oldu.
Yeni cumhuriyet, kuruluşundan kısa süre sonra Çinli askerî güçlerin saldırıları ve Sovyetler Birliği’nin bölgedeki müdahaleleriyle karşı karşıya kaldı. İç siyasi anlaşmazlıklar ve askerî güç dengesizliği de cumhuriyetin ayakta kalmasını zorlaştırdı. 1934 yılında cumhuriyetin bağımsız siyasi yapısı ortadan kaldırıldı.
Böylece Doğu Türkistan Türklerinin ilk cumhuriyet tecrübesi sona ererken bağımsızlık mücadelesi farklı biçimlerde devam etti.
OSMAN BATUR VE BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİNİN YENİDEN YÜKSELİŞİ
1930’lu ve 1940’lı yıllarda Doğu Türkistan’da Çin yönetimine karşı direniş hareketleri sürdü. Özellikle Altay bölgesinde yükselen mücadele, Osman Batur’un liderliğinde önemli bir boyut kazandı.
Osman Batur, Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı uğruna yürüttüğü silahlı mücadeleyle tarihe geçti. Altay’daki direniş, 1940’lı yıllarda Çin yönetimine karşı gelişen mücadelenin en önemli unsurlarından biri oldu.
Çin yönetiminin baskılarına rağmen direnişini sürdüren Osman Batur, 1951 yılında yakalandı ve Urumçi’de idam edildi.
1944: GULCA’DA İKİNCİ DOĞU TÜRKİSTAN CUMHURİYETİ İLAN EDİLDİ
12 Kasım 1944’te bu kez Gulca’da (İli) bağımsızlık mücadelesi yeni bir devletin ilanıyla sonuçlandı. Uygur, Kazak, Kırgız ve diğer Türk topluluklarının katıldığı ayaklanmanın ardından İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti kuruldu.
Ali Han Töre’nin Cumhurbaşkanlığına getirildiği yeni cumhuriyet, Doğu Türkistan’ın kuzey bölgelerinde etkili oldu. Cumhuriyetin askerî ve siyasi yapılanmasında Abdülkerim Abbas, Ahmetcan Kasimi ve diğer Uygur aydınları önemli roller üstlendi.
İkinci Cumhuriyet, ilk yıllarında Sovyetler Birliği’nin desteğini almasına rağmen uluslararası güç mücadelelerinin ve Çin-Sovyet ilişkilerinin etkisinden kurtulamadı.
1946 yılında Çin yönetimiyle yapılan siyasi anlaşmanın ardından cumhuriyetin bağımsız siyasi yapısı değişti. Ahmetcan Kasimi, bu süreçte öne çıkan liderlerden biri oldu.
1949: LİDERLERİN ÖLÜMÜ VE ÇİN’İN DOĞU TÜRKİSTAN’I İŞGALİ
Doğu Türkistan’ın bağımsızlık mücadelesi, 1949 yılında büyük bir kırılma yaşadı.
İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin önde gelen isimlerinden Ahmetcan Kasimi, Abdülkerim Abbas, İshak Beg ve Delilhan Sugurbayev, Ağustos 1949’da Sovyetler Birliği’ne gitmek üzere çıktıkları yolculuk sırasında meydana gelen uçak kazasında hayatlarını kaybetti. Olayın gerçek nedenlerine ilişkin tartışmalar günümüze kadar devam etti.
Aynı yıl Çin’de iktidarı ele geçiren Komünist yönetim, Doğu Türkistan üzerindeki kontrolünü genişletti. 1949’un sonlarına doğru bölge Çin Halk Cumhuriyeti’nin hâkimiyetine girdi ve Doğu Türkistan’ın bağımsız siyasi varlığı tamamen ortadan kaldırıldı.
Osman Batur’un öncülüğündeki silahlı direniş ise 1951 yılına kadar sürdü.
12 KASIM, BAĞIMSIZLIK İRADESİNİN TARİHÎ SEMBOLÜ
Aradan geçen onlarca yıla rağmen 1933 ve 1944 cumhuriyetlerinin hatırası Doğu Türkistan Türkleri için önemini koruyor. 12 Kasım, farklı dönemlerde verilen bağımsızlık mücadelelerinin, kaybedilen devletlerin ve bu uğurda hayatını kaybeden liderlerin hatırlandığı bir millî gün olarak yaşatılıyor.
Bugün Çin yönetiminin Doğu Türkistan’da Uygur Türklerinin diline, kültürüne, dinî ve millî kimliğine yönelik baskıları uluslararası kamuoyunun gündeminde yer alırken, 12 Kasım’ın tarihî anlamı da daha büyük önem kazanıyor.
Doğu Türkistan Türkleri için bu tarih, geçmişte ilan edilen iki cumhuriyetin hatırasından çok daha fazlasını ifade ediyor: Kendi vatanında özgür yaşama, kimliğini koruma ve kendi geleceğini belirleme iradesini temsil ediyor.
12 Kasım, Doğu Türkistan’ın bağımsızlık tarihinin unutulmayan sayfalarından biri olmaya devam ediyor.
İlk yorum yapan siz olun